مقالات

آیا هر انتقادی سازنده است؟

مرداد ۲۵, ۱۳۹۵
جایگاه نقد و انتقاد کجاست و چه تفاوتهایی دارند ؟

سوالات قدرتمند: «نقد و انتقاد یعنی چه؟»، «آیا هر انتقادی سازنده است؟»، «آیا اجازه ی هر نوع انتقادی را داریم؟»، «آیا اجازه داریم با هر نوع انتقادی وارد حریم مقدس انسان ها شویم و آن ها را مورد حمله قرار دهیم؟»، «آیا حقا” در جایگاه انتقاد تمام مسائل هستیم؟»

بهتر است قبل از انجام هر کاری ابتدا درباره ی مفاهیم خوب فکر کنیم و سوالات قدرتمندی از خود بپرسیم که بواسطه ی آن ها خود را به چالش کشیده و بهترین رفتار را انتخاب کنیم. در این مقاله سعی داریم که تعریفی از مفاهیم نقد و انتقاد داشته باشیم و همچنین، آن ها را از منظر حریم شناسی مورد بررسی قرار دهیم.

مفهوم نقد و انتقاد چیست؟

در فرهنگ لغت های رایج زبان فارسی انتقاد اینگونه تعریف شده است:

خالص کردن. جدا کردن خوب از بد. خرده گرفتن . برشمردن درستی ها و نادرستی های یک اثر ادبی یا هنری .(فرهنگ لغت معین)

سره گرفتن. خرده گرفتن. کاه از دانه جدا کردن، آشکار کردن عیب شعر بر قائل آن.  (فرهنگ لغت دهخدا)

بحث کردن دربارۀ مقاله یا کتاب یا اثر هنری به‌طوری‌که خوبی‌ها و بدی‌هایش آشکار شود؛ عیب‌جویی؛ آشکار کردن عیب کسی، آشکار کردن عیب شعر، جدا کردن پول خوب از بد. (فرهنگ لغت عمید)

و تعریف نقد چنین بیان شده است:

جدا کردن خوب و سره از بد و ناسره . تشخیص معایب و محاسن اثری ادبی (فرهنگ لغت معین)

ظاهر ساختن عیوب یا محاسن کلام. (فرهنگ لغت عمید)

گذشته از اینکه به نظر می رسد که این تعاریف به نوعی نیاز به به روز شدن دارند، می توانیم به جمع بندی ای از این مفاهیم دست یابیم.

چنانچه امروزه برخی از روان شناسان و اهل ادب این واژگان را از نو تعریف کرده اند:

«انتقاد» را می توان نوعی بررسی تعریف کرد که با ایراد گرفتن، عیب جویی و تخریب شخصیتی می تواند همراه باشد. «نقد» را می توان گفت که بررسی حوادث، رفتارها و آثار بدون متوجه و مربوط ساختن شخصیت افراد به آن، دانست. 

در اینجا دوباره به سوال اول باز می گردیم: آیا هر انتقادی سازنده است؟ و می خواهیم این سوال را از منظر اخلاقی و حریم شناسی بررسی کنیم.

تفاوت انتقاد کردن با نقد کردن چیست ؟

هر انتقادی نمی تواند سازنده باشد؛

زیرا اولا، انتقاد با ایراد گرفتن بر دیگران همراه است و ممکن است چیزی که ما آن را عیب و ایراد می پنداریم از نظر دیگران یا فرهنگ های دیگر عیب نباشد یا اینکه چیزی که ما عیب و مستلزم بیان می دانیم دخالت در زندگی شخصی افراد محسوب شود.

دوما، انتقاد با تخریب شخصیتی می تواند همراه باشد و تخریب شخصیتی افراد در بسیاری از مواقع نا حق و در زمره تجاوز به حریم مقدس انسان ها محسوب می گردد.

برخی از افراد به این بهانه که «من انتقاد می کنم و انتقاد سازنده است» دست به توهین و تخریب شخصیت دیگران می زنند. پس در این جا پی می بریم که روشن کردن و به اتفاق نظر رسیدن درباره ی مفهوم نقد و انتقاد و مشخص کردن حد و حدود آن ها از اقدامات مهم و ضروری جامعه است.

گاهی برخی از انتقادهای ما موجب تخریب دیگران و ایجاد شبهه علیه آن ها می شود و چه بسا خسارت های سنگینی به زندگی آن ها وارد کند؛ گاهی برخی از انتقادها تا حد تجاوز به حریم شخصی و مقدس افراد پیش می رود؛ گاهی برخی از انتقادها به ناحق شخصیت دیگران را مورد هجوم قرار می دهد، گاهی برخی از انتقاد ها با کور کردن ذوق افراد همراه است و در مواردی جلوی رشد یک جامعه را می گیرد، و گاهی برخی از انتقاد ها جلوی رشد و شکوفایی افراد را می گیرد و نوعی کفر (پوشانیدن) محسوب می شود.

چند بار در زندگی از شما انتقاد هایی شده است که جلوی ذوق و عملکرد مثبت شما را گرفته است؟

در نتیجه باید بدانیم که برخلاف باور رایج، « هر انتقادی سازنده و گفتنی نیست و گاهی برخی از انتقاد ها اتفاقا کُشنده نیز هستند»، بهتر است قبل از هر انتقادی زبان در دهان بگیریم و کلام خود را بسنجیم مبادا حقی را پایمال کرده یا ذوق کسی را کور کنیم.

و اما نقد در حقیقت بررسی رفتار یا آثار دیگران با رعایت حرمت آن ها و با هدف سازندگی، اصلاح و پیشرفت است. می توانیم آزادانه نقد کنیم بی آنکه به کسی بی حرمتی یا ذوق کسی را کور کرده باشیم. آن چیزی که در حقیقت سازنده است «نقد» می باشد و نه انتقاد؛ زیرا نقد در ذات خود با بررسی برای اصلاح و پیشرفت همراه است.

نقد کردن نیز آداب دارد و همه ما باید آداب بیان نقد را آموزش ببینیم تا مبادا به هدف نقد وارد مفهوم انتقاد شویم. نقد می تواند تند و صریح باشد اما هجوم بردن به شخصیت یا توانایی دیگران در آداب نقد تعریف نشده است.

و البته هر نقدی نیز پذیرفتنی نیست! هر یک از ما باید قبل از هر نقدی جایگاه علمی و تخصصی خود را بسنجیم و ارزیابی کنیم که آیا در جایگاه نقاد واقعی هستیم یا خیر. باید ببینیم که آیا در مسئله ای که می خواهیم آن را نقد کنیم دانش، تخصص یا تبحر داریم یا خیر. هر کسی در جایگاه نقد هر مسئله ای نیست.

نقد و انتقاد چیستند و چه تفاوت هایی دارند ؟

 

ممکن است همچنین دوست داشته باشید

2 دیدگاهها

  • پاسخ داریوش کیان مرداد ۲۵, ۱۳۹۵ در ۹:۵۱ ق٫ظ

    با درود
    امیدوارم در مقاله های بعدی بخوانیم چگونه نقد کنیم، بدون تجاوز به حریم و شخصیت دیگران؟

    با سپاس

    • پاسخ میترا فتحی مرداد ۲۵, ۱۳۹۵ در ۱۲:۰۶ ب٫ظ

      سلام و عرض ادب .
      ممنون از موضوع درخواستی شما

    یک پاسخ ارسال کنید